Het proces doctoreren

Doctoreren is een ongemeen boeiend, maar tegelijk ook erg intensief proces. Je onderzoek houdt je de hele tijd in zijn greep. Van het aanvragen van financiering over het schrijven van artikels en het presenteren van je onderzoek op internationale congressen, tot de openbare verdediging van je proefschrift: op elk moment kan de druk vrij hoog oplopen. Maar de intellectuele voldoening over wat je verwezenlijkt (publicaties, presentaties op internationale congressen, innovatieve resultaten), is ook bijzonder groot.

Elk doctoraat vertrekt vanuit een goed uitgewerkt onderzoeksvoorstel, waarin de gestelde onderzoeksvragen en de gehanteerde methodologie duidelijk naar voor komen. Eventueel worden al een aantal hypothesen geformuleerd die moeten bevestigd of ontkracht worden door het onderzoek. Wanneer je je onderzoek succesvol afgerond hebt, dan giet je het in de vorm van een proefschrift (eventueel op basis van reeds gerealiseerde wetenschappelijke publicaties), dat je uiteindelijk openbaar verdedigt om je doctorstitel te behalen.

Begeleiding

Tijdens je doctoraat word je ondersteund en begeleid door een promotor, die in de regel behoort tot het zelfstandig academisch personeel (ZAP) van een Vlaamse universiteit. Er is echter veel variatie in de concrete vorm die de begeleiding aanneemt. Zo kan je bijvoorbeeld aan een onderzoeksinstelling werken onder de directe begeleiding van een ervaren onderzoeker ter plaatse, of je kunt – sinds de academisering van het hoger onderwijs buiten de universiteit – doctoreren in samenwerking met een hogeschool. Sinds kort is er via het Baekelandprogramma zelfs de mogelijkheid om binnen de onderzoeksafdeling van een bedrijf aan een doctoraat te werken, en iemand uit het bedrijf als (co-)promotor te hebben. Er moet echter altijd een band zijn met een van de zes Vlaamse universiteiten: alleen zij hebben de formele bevoegdheid om doctoraten uit te reiken.

Het belang van een goeie promotor kan nauwelijks overschat worden. Het moet iemand zijn die achter je onderzoek staat, met wie je onderzoeksproblemen kan bespreken, en die je de nodige logistieke steun biedt. Hij is ook degene die je als doctorandus in contact brengt met andere onderzoekers en je introduceert in de internationale onderzoekswereld. Hij staat je bij in het schrijven van publicaties en zorgt, indien nodig, voor de nodige bijsturing van het doctoraatsonderzoek. Zorg voor een goed contact met je promotor en maak duidelijke afspraken over hoe je te werk zal gaan bij je onderzoek. Verder gaat de promotor een engagement aan om toe te zien op het goede verloop van de doctoraatsstudie, vanaf de formele aanvraag tot de openbare verdediging.

Naast de klassieke situatie, waarin je aan één enkele Vlaamse universiteit doctoreert, bestaat ook het zogenaamde gezamenlijke doctoraat (‘co-tutelle’), waarbij een professor van een andere (Vlaamse of buitenlandse) universiteit professor als tweede promotor of copromotor optreedt. Dit kan dan eventueel leiden tot gezamenlijke diplomering of bidiplomering. Je moet voor deze co-tutelle minstens gedurende zes maanden je onderzoek aan de andere instelling verrichten.

Doctoraatsopleiding en doctoral schools

Naast het voorbereiden van een proefschrift volg je als doctorandus ook een doctoraatsopleiding, die je kan beschouwen als een soort opleiding tot onderzoeker. De doctoraatsopleiding is echter geen “extra” opleiding die je dient te volgen. Flexibiliteit is cruciaal en als doctorandus volg je het traject dat voor jouw doctoraatsproject het meest geschikt is: het volgen van bepaalde vakken (al dan niet met examen), het geven van seminaries en lezingen op internationale congressen, enzovoort. Het stimuleren van de communicatie tussen onderzoekers onderling en tussen onderzoekers en de maatschappij is een belangrijk aandachtspunt voor de doctoraatsopleiding. Door dergelijke zogenaamde ‘transferable skills’ (‘overdraagbare vaardigheden’) te verwerven word je als doctorandus voorbereid op je latere carrière binnen of buiten de universiteit.

Om doctorandi een hoog niveau en een internationaal georiënteerde vorming en wetenschappelijke training te geven, werden er doctoral schools opgericht in de verschillende universiteiten, meestal georganiseerd per wetenschapsgroep. Deze doctoral schools geven mee vorm aan de doctoraatsopleiding en bieden aan doctorandi een uitgebreidere ondersteuning in de vorm van gespecialiseerde opleidingen, workshops, gastlezingen, evenementen en andere activiteiten die de kennis en de vaardigheden van doctorandi zowel verdiepen als verbreden. Zij zijn ook het eerste aanspreekpunt voor doctorandi en voor externen die informatie over het doctoraat willen verkrijgen.